રસાયણ: આયુર્વેદમાં કાયાકલ્પનો અર્થ

આયુર્વેદ પરંપરાગત રીતે આઠ શાખાઓમાં વહેંચાયેલું છે. તેમાંની એક, રસાયણ, બીમારીની સારવાર સાથે નહીં પણ યૌવન, તાકાત અને મનની સ્પષ્ટતા જાળવવા સાથે સંકળાયેલી છે.

વિચાર

આ શબ્દ રસ, એટલે કે પાચનથી પોષાતી શરીરની પહેલી ધાતુ, અને અયન, એટલે કે માર્ગ, થી બન્યો છે. રસાયણ એ માર્ગ છે જેનાથી પોષણ દરેક ધાતુ સુધી પહોંચે છે. વ્યવહારમાં આ શબ્દ એવી જડીબુટ્ટીઓ, ખોરાક અને જીવનશૈલી માટે વપરાય છે જે અંદરથી તાકાત બનાવે છે.

જડીબુટ્ટીઓ

કેટલાંક રસાયણ હવે ભારત બહાર પણ જાણીતાં છે:

• આમળાં, ચ્યવનપ્રાશના કેન્દ્રમાં રહેલું ફળ.
• અશ્વગંધા, જોમ અને શાંત ઊંઘ માટે અપાતું મૂળ.
• ગિલોય, જેને અમૃતા કહેવાય છે, એટલે કે અમરત્વનું અમૃત.
• શતાવરી, જે પરંપરાગત રીતે મહિલાઓના સ્વાસ્થ્યમાં વપરાય છે.
• બ્રાહ્મી અને મંડૂકપર્ણી, મનનાં રસાયણ, જેને મેધ્ય કહેવાય છે.

આધુનિક સંશોધન આમાંની ઘણી જડીબુટ્ટીઓને ઍડેપ્ટોજન કહે છે: એવા પદાર્થો જેનો શરીર તણાવને કેવી રીતે સંભાળે છે તેના પરની અસર માટે અભ્યાસ થયો છે. પુરાવા હજુ વિકસી રહ્યા છે અને દરેક જડીબુટ્ટી માટે જુદા છે, તેથી ગુણવત્તા, માત્રા અને ડૉક્ટરનું માર્ગદર્શન મહત્ત્વનાં છે.

જડીબુટ્ટીથી વધુ

શાસ્ત્રીય ગ્રંથો સ્પષ્ટ છે કે રસાયણ ફક્ત ગળવાની વસ્તુ નથી. તે આચાર રસાયણનું વર્ણન કરે છે, એટલે કે આચરણ દ્વારા કાયાકલ્પ: સત્ય, શાંતિ, દયા, સંયમ અને નિયમિત દિનચર્યા. આ દૃષ્ટિએ ઊંઘ, ઋતુ પ્રમાણે આહાર અને સ્થિર દિનચર્યા કોઈ પણ દવા જેટલાં જ મહત્ત્વનાં છે.

આધુનિક દૃષ્ટિ

સરળ શબ્દોમાં, રસાયણ એ જ પ્રશ્ન પૂછે છે જે આધુનિક નિવારક ચિકિત્સા પૂછે છે: ફક્ત સાજા થવાને બદલે સ્વસ્થ કેવી રીતે રહેવું? જવાબ, ત્યારે અને આજે, સારું પોષણ, સ્થિર ટેવો અને જરૂર હોય ત્યાં વિચારપૂર્વક પસંદ કરેલા સહારાનો મેળ છે.